جامعه شناسي تاريخي قيام امام حسين(ع) در گفت وگو با دكتر سيد جعفر شهيدي
مرگ تقوا و عدالت در جامعه اسلامي
دوره پس از معاويه با جامعه اي روبرو هستيم كه پنجاه ساله هاي آن پيامبر را نديده اند ، پيرمردان ۷۰ ساله ترجيح مي دهند در
گوشه اي به فكر آخرت باشند .طبقه جوان، نظام اسلامي را با حكومت اشراف زاده هاي ستمگر، مال اندوز، فاسق و نژادپرست مي شناسند . عمده مسلمانان هم رد پي آسايش و زندگي آسوده اي هستند. عده اي ديگر هم مشغول بحث هاي جديد فلسفي در حلقه هاي مساجد هستند و بالاخره در جامعه اسلامي، روح شريعت كه تقوا و عدالت است ديده نمي شود و از احكام اجتماعي دين هم تنها نماز جمعه و جماعت به صورت تشريفاتي برگزار مي شود.
آنها كه حسين را كشتند

اين سؤال همشه مطرح بوده كه پس از گذشت نيم قرن از ظهور پيامبر چه فضايي بر مردم و جامعه مسلمين حاكم بوده كه به قتل پسر دختر پيامبر(ص) راضي شدند و همچون تماشاگراني تا سال ها بعد از حادثه عاشورا در مقابل ستم ها و ظلم هايي كه بر آل رسول(ص) رفت، سكوت كردند. همان ها كه حسين(ع) را كشتند در پنج وقت به قبله اسلام نماز مي خواندند و در هر اذان به پيغمبري رسول خدا و جد حسين (ع) شهادت مي دادند. اين ها كه بودند و چرا چنين كردند؟ با همين سؤال ها بود كه پي بردم پنجاه سال پيش از عاشورا نيازمند بررسي از نگاه جامعه شناسي تاريخي است.

استاد دكتر «سيد جعفر شهيدي» از پيشكسوتان پژوهش و مطالعات ديني در كشور است كه شخصيت علمي و فرهنگي او بر كسي پوشيده نيست. او متولد ۱۲۹۷ است و تحصيلات حوزوي خود را تا مرحله اجتهاد و تحصيلات دانشگاهي را تا دكترا ادامه داده است و اينك در طي دو دهه استاد دانشگاه تهران بوده است. وي را با تأليفات ارزشمندي در حوزه تاريخ اسلام مي شناسند. تأليفاتي مانند «تاريخ تحليلي اسلام»، «زندگاني حضرت فاطمه زهرا(س)»، «زندگاني علي ابن الحسين(ع»، «شيرزن كربلا»، «انقلاب بزرگ» و ... در اين ميان كتاب «پس از پنجاه سال پژوهشي تازه پيرامون قيام امام حسين(ع)» از جمله كتاب هاي مطرح در تحليل واقعه عاشورا است. دكتر شهيدي در اين كتاب با نگاه جامعه شناسي تاريخي به كنكاش در حوزه قيام امام حسين(ع) مي پردازد. استاد تحقيق و نگارش اين كتاب را در سال ۱۳۳۰ انجام داده و كتاب از سال ۱۳۵۷ تاكنون سي و دو بار به چاپ رسيده است. درباره اين پژوهش ارزشمند استاد در حوزه فرهنگ و تاريخ واقعه عاشورا و نگاه تازه وي به تاريخ اسلام به گفت وگو نشستيم.

آقاي دكتر! شما كتاب تحليل واقعه امام حسين(ع)را در سال ۱۳۳۰ نوشتيد و تاكنون سي و دو چاپ از آن شده است. با تيراژي برابر ۰۰۰/۲۸۸ نسخه. علت استقبال از اين كتاب را در چه مي دانيد و آن را در مقايسه با آثار ديگر چگونه مي بينيد؟

مدرس دانشگاه امام صادق(ع) بااشاره به استناد امام حسین(ع) به قرآن درنهضت کربلا، عزت نفس قرآنی امام (ع) را از ریشه‌های شکل‌گیری این نهضت برشمرد.

 

اخلاق، یکی از سه بُعد عمده دین است و اسلام بر سه بُعد اصلی «اعتقاد»، «احکام» و «اخلاق» استوار است و تکمیل ارزش‌های اخلاقی و جهت خدایی بخشیدن به صفات و رفتار انسان‌ها از اهداف عمده بعثت انبیا است. پیامبر اکرم صلی‌ الله علیه و آله نیز فرمود: «اِنّی بُعِثتُ لِاُ تَمِّمَ مَکارمَ الاَخلاقِ.»
تصحیح منش و رفتار انسان و کاشتن بذر کمالات اخلاقی و خصال متعالی انسانی در نهاد جان انسان‌ها، بخشی مهم از رسالت پیامبر و امامان را تشکیل می‌‌دهد. اخلاق را از کجا می‌توان آموخت؟ از گفتار و رفتار معصوم. چرا که آنان اسوه‌اند و مظهر شایسته‌ترین خصلت‌های انسانی و خداپسند. و عاشورا چیست؟ جلوه‌گاه خُلق و خوی حسینی و مکارم اخلاق در برخوردهای یک حجت معصوم.
 

حادثه کربلا و سخنانی که امام حسین ‌علیه‌السلام و خانواده او داشتند و روحیات و خلق و خوبی که از حماسه‌‌سازان عاشورا به ثبت رسیده است، منبع ارزشمندی برای آموزش اخلاق و الگو‌گیری در زمینه خودسازی، سلوک اجتماعی، تربیت دینی و کرامت انسانی است.
مسائلی همچون صبوری، ایثار، جوانمردی، وفا، عزت، شجاعت، وارستگی از تعلقات، توکل، خداجویی، همدردی و بزرگواری، نمونه‌هایی از «پیام‌های اخلاقی» عاشورا است و در گوشه گوشه این واقعه جاویدان، می‌توان جلوه‌های اخلاقی را دید.
آزادی در مقابل بردگی، اصطلاحی حقوقی و اجتماعی است، اما «آزادگی» برتر از آزادی است و نوعی حرّیت انسانی و رهایی انسان از قید و بندهای ذلت‌آور و حقارت‌بار است. تعلقات و پای‌بندی‌های انسان به دنیا، ثروت، اقوام، مقام، فرزند و ... در مسیر آزادی روح او، مانع ایجاد می‌کند. اسارت در برابر تمنیّات نفسانی و عُلقه‌های مادی، نشانه ضعف اراده بشری است.
وقتی کمال و ارزش انسان به روح بلند و همت عالی و خصال نیکوست، خود را به دنیا و شهوات فروختن، نوعی پذیرش حقارت است و خود را ارزان فروختن .
علی علیه‌السلام می‌فرماید:
«اَلا حُرُّ یَدَع هذهِ اللّماظَةَ لِاهلِها؟ اِنّهُ لَیسَ لِاَنفُسِکُم ثَمَنٌ اِلا الجَنَّةُ فَلا تَبیعُوها اِلا بِها.» (1)
آیا هیچ آزاده‌ای نیست که این نیم خورده (= دنیا) را برای اهلش واگذارد؟
 

سرانجام پس از مدتها تلاش و كوشش پرونده تعزيه ايران در سازمان يونسكو به ثبت جهاني رسيد.

عظيم موسوي مسوول پيگيري ثبت جهاني تعزيه ايران با اعلام اين خبر به خبرنگار بخش تئاتر خبرگزاري‌ دانشجويان ايران (ايسنا)، گفت: ثبت جهاني پرونده تعزيه سه چهار سال بود كه پيگيري مي‌شد، اما متاسفانه هربار پرونده ما در يونسكو با مشكلاتي روبه رو مي‌شد و حتي در آخرين تلاشي كه سال گذشته انجام داديم فيلم ناصر تقوايي هم با مشكل روبه‌رو شد.

وي يادآور شد: دي‌ ماه سال گذشته سازمان يونسكو سه ماه به ما مهلت داد تا پرونده‌مان را تكميل كنيم كه در طول اين زمان بنده فيلم «تعزيه ايران» را ساختم و پرونده چهل صفحه‌اي آن را با همكاري پژوهشگاه ميراث فرهنگي به يونسكو ارائه كرديم.

خبرگزاري دانشجويان ايران - تهران
سرويس: فرهنگ و هنر - تئاتر

ميرزا علي مي‌گويد: «بيش از 50 سال است كه تعزيه‌خواني مي‌كنم. هر وقت دلم مي‌گيرد به اتاقم مي‌روم و گريه مي‌كنم كه چرا زود پير شدم و چرا تعزيه زود فراموش شد.»

مرشد ابوالحسن ميرزاعلي سال 1325 در چهار راه سيروس متولد شده و به اعتقاد خودش ذاتا بچه تهران است و هفت – هشت پشتش در "تكيه‌دولت" تعزيه‌خوان بوده‌اند.

اين پيشكسوت تعزيه‌خواني در گفت‌وگويي در آستانه‌ي روزهاي عاشورا و تاسوعاي حسيني سال 86 با خبرنگار تئاتر خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، توضيح داد كه «بين تعزيه‌خوانان رسم است كه از همان نوزادي، فرزندانشان را با "علي‌اصغر" خواني وارد اين هنر مي‌كنند و با اين رسم، تعزيه از پدر به پدر و پسر به پسر منتقل مي‌شود. به همين دليل بود كه من هم از همان ابتدا فرزندانم را به مراسم تعزيه‌خواني مي‌بردم، بر تن آنها لباس مي‌پوشاندم و به جاي "علي‌اصغر" در تعزيه جايگزين مي‌كردم.»

او معتقد است كه تعزيه‌خوانان نسل تكيه‌دولت به واسطه خانواده ميرزاعلي تا به امروز ادامه پيدا كرده است.

ميرزاعلي توضيح مي‌دهد: «در تهران دسته‌ي "حاج سيد محمد"، "سيد حسن" و "پدر" من "مرشد ميرزاعلي" معروف‌ترين تعزيه‌خوانان بودند و همه آن‌هايي كه امروز "تعزيه" مي‌خوانند، شاگردهاي پدرم و "باباجونم" من بوده‌اند. خودم هم بعد از بچه‌خواني در تعزيه‌ها در كنار پدرم از 20 سالگي نوازندگي "ترومپت" را آغاز و در كنارش پرده‌خواني هم مي‌كردم، اما اين روزها بيشتر از "تعزيه" به پرده‌خواني مشغول هستم.»

او با بيان اينكه از همان كودكي با امام حسين (ع) بزرگ شده‌ است ادامه مي‌دهد: «حتي اگر امسال مجلس تعزيه‌اي برپا مي‌كردم، نوه‌ام دخترم را كه نوزاد است، به‌عنوان علي‌اصغر در مجالس تعزيه مي‌بردم. به دليل اينكه "تعزيه" در خانواده ما بيشتر از 200 سال سابقه دارد.»

او با يادآوري خاطراتي كه پدر و پدربزرگش از تعزيه‌هاي "تكيه‌دولت" تعريف مي‌كردند، مي‌گويد: «تعزيه هنر سختي است. در آن اتفاق‌هاي مختلفي مي‌افتد. اسب رم مي‌كند، شمشير در مي‌رود، صندلي مي‌افتد و همه اين‌ها براي تعزيه‌خوان و تماشاگران خطر دارد.

خبرگزاري دانشجويان ايران - تهران
سرويس: فرهنگ و هنر - تئاتر

يك سال از ثبت جهاني تعزيه به نام ايران در سازمان يونسكو مي‌گذرد اما اين هنر در ايران همچنان نيازمند توجه بيشتر است.

به گزارش خبرنگار بخش تئاتر خبرگزاري دانشجويان ايران(ايسنا)، سال گذشته بعد از ثبت جهاني تعزيه به نام ايران، هنرمندان و علاقه‌مندان اين رشته اميدوار شدند تا وعده‌هاي مديران در جهت بهبود وضعيت هنرمندان تعزيه‌خوان، راه‌اندازي موزه تعزيه، تعريف مكاني ثابت براي اجراي تعزيه در طول سال تحقق پيدا كند اما بعد از گذشت يك سال،هيچ يك از اين وعده‌ها عملي نشده است و اجراي برنامه‌هاي تعزيه همچنان جنبه فصلي و مناسبتي دارد.

تئاتري‌ها به ياد دارند كه با آغاز به كار دوباره تالار «محراب»، وعده‌هاي تاسيس موزه تعزيه و اختصاص تكيه اين تالار به عنوان مكاني ثابت براي اجراي تعزيه در طول سال،جنبه جدي‌تري پيدا كرد اما اين تصميمات تاكنون اجرايي نشده است.

براي يادآوري اين وعده‌هاي بي‌نتيجه لازم نيست به سالهاي دورتر و راه‌اندازي دوباره تالار محراب برگرديم چراكه تابستان همين امسال هم اين وعده‌ها براي چندمين بار تكرار شد.

در مراسم معارفه رييس جديد تالار «محراب» بود كه شهرام نوشير مسوول واحد تئاتر استان تهران‌ از تشكيل موزه تعزيه در محل تالار محراب خبر داد و گفت:«سال‌هاي قبل كه با دفتر طرح‌هاي عمراني بحث ساخت موزه تعزيه مطرح شده بود، با حمايت مهندس اخلاقي تكيه تالار محراب شكل گرفت كه هنوز كامل نشده است،بنا داريم اين تكيه را كامل كنيم تا شكل موزه‌اي تعزيه در آن نگهداري شود.»

در آن برنامه،نوشير وعده داد:«موزه تعزيه در دو بخش كار مي‌كند، نخست به شكل موزه‌اي برخي از آثار در اينجا اجرا مي‌شود ضمن اينكه لوازم ‌، لباس‌ها‌، نسخه‌هاي قديمي ،‌ آكسسوارها و ... در لابي تالار محراب نگهداري خواهد شد.»

ايران ‌‌سرزمين فرهنگ‌هاي گونه‌گون‌، سرزمين همزيستي فرهنگ‌ها‌، سرزمين كثرت و ‌وحدت‌ است‌. ايران به لحاظ گستردگي قلمرو و قرار گرفتن در موقعيت جغرافيايي خاص دچار گستردگي و پراكندگي فرهنگي و در نتيجه برخورد اين فرهنگ‌ها داراي فرهنگي پويا‌، رو به گسترش و در مسير تحول بوده است.صرف نظر از تغييراتي كه به دليل ظهور و سقوط حكومت‌هاي گوناگون و بروز جنگ‌هاي مختلف در فرهنگ مردم ايران به وجود آمد‌، ايران و ايراني همواره داراي جايگاه خاصي در عرصه جهاني بوده است.تعدد عناصر فرهنگي در ايران فرصت مناسبي را در اختيار پژوهشگران مي‌گذارد تا در اين ميدان تحقيق به وسعت ايران زمين به بررسي ابعاد مختلف اين عناصر و سير تحول و تغييرات آن بپردازند.
يكي از اين عناصر ارزشمند فرهنگي تعزيه و شبيه خواني است كه طي ساليان جايگاه خود را در فرهنگ ايرانيان حفظ كرده است.
تعزیه‌(یا شبیه‌خوانی)، نوعی نمایش مذهبی و سنّتی ایرانی شیعی، عمدتاً درباره شهادت امام علی و امام حسین (ع) و مصائب اهل بیت است.
واژه تعزیه/ تعزیت در اصل به معنای توصیه به صبر کردن، تسلّی دادن و پرسش از بازماندگانِ درگذشتگان و در برخی مناطق ایران مثلاً در خراسان به معنای‌«مجلس ترحیم» است. در میان شیعیان غیر ایرانی (در عراق و شبه‌قاره هند) لفظ تعزیه با وجود ارتباط با شهادت حضرت علی (ع) و یا مصائب شهدای کربلا به معنای‌«شبیه‌خوانی» به کار نمی‌رود‌، بلکه آنان تعزیه را به مراسمی نمادین اطلاق می‌کنند که در آن دسته‌های عزاداری در طول مراسم، شبیه ضریح یا تابوت ائمه (علیه‌السلام) را بر دوش می‌کشند و هم در پایان روز عاشورا ، اربعین و... آن را به خاک می‌سپارند.
«آنه ماری شیمل» ‌در کتاب خود دراین باره می نویسد: در قرن سیزدهم/ نوزدهم در قلمرو سلطنت اَوَده در لکهنوی هند، تعزیه به منزله یکی از تماشایی‌ترین نمایش‌ها، در حضور سلاطین برگزار می‌شد.
به نوشته این کتاب : در ناحیه کارائیب، مثلاً در‌«جزیره ترینیداد‌» نیز تعزیه به مراسمی نمادین اطلاق می‌شود که به آن «تَجَه» می‌گویند. این قبیل مراسم نمادین در نواحی دیگر جهان، از جمله در اندونزی نیز با عنوان «تابوت» برگزار می‌شود.

پیشینه:

کاوشی در کتب تعزیه (1): "تعزیه در ایران" اثر صادق همایونی

مظفر پاسدار شیرازی

بخش مهمی از هر تحقیق به پیشینه‌ی پژوهش می‌پردازد، به عبارت بهتر تلاش دارد تا پژوهشگر را یاری رساند که از تلاش همکارانش در این عرصه آگاه شود و بر روی شانه‌ی تحقیقات پیشتر از خود تحقیقش را استوار سازد. منبع شناسی، نقد و بررسی پژوهش‌های انجام شده و آشنایی با پژوهش‌گران مواردی است

که پیش از آغاز یک پژوهش، پژوهش‌گر را برای انجام بهتر وظایفش در راستای موارد مطرح شده یاری می‌دهد.
یادداشت پیش رو در ادامه‌ی مجموعه یادداشت‌های منبع‌شناسی تعزیه قصد دارد تا برخی از منابع یاد شده را بیشتر مورد بررسی قرار دهد تا از یکسو مخاطبین خود را از مطالب این منابع آگاه نماید و از سوی دیگر با بررسی این آثار بستر را برای پژوهش‌های آینده بصورت صحیح‌تر مهیا نماید.
بررسی پژوهش‌های انجام شده از یکسوی دیگر مشخص می‌نماید که در حوزه‌ی مورد بحث ما که همانا تعزیه می‌باشد در کدام حوزه‌ها پژوهش انجام شده و در چه کیفیتی صورت گرفته است و موضوع تحقیقات بیشتر را به پژوهشگران پیشنهاد می‌نماید.

عاشورا هم اوج حماسه است و هم اوج تراژدی، چشم تاریخ چنین حماسه شکوهبار و چنین تراژدی خونرنگی را ، در سراسر حیات بشر، هرگز ندیده است. رامایانه وایلیاد و اودیسه وانه ئید و شاهنامه و هملت را چه جای قیاس با کتاب عاشورا؟
عاشورا، حماسه است؛ از آن رو که امام حسین (ع) یک تنه و بی سلاح ، رویاروی حکومتی سفاک ایستاد. به یزید دست بیعت نداد و گفت: کسی مانند من ، با کسی مانند یزید، بیعت نخواهد کرد. در مقابل زور ، گردن خم نکرد و تن به ذلت نداد و آشکارا گفت: مرگ با عزت بهتر است از زندگی با ذلت ایستاد، جنگید، زخم برداشت، کشته شد ؛ اما همه زخمها در جلو بدنش بود. بدان رو که به دشمن پشت نکرد.
حرکت امام حسین (ع) که منجر به حادثه عاشورا گردید ، چیزی جز یک انقلاب اسلامی و تلاش در راستای تحول اصلاح جامعه اسلامی نبود. انقلاب دینی امام حسین (ع) به عنوان مهمترین عامل برقراری اسلام راستین و کوبنده تحریفات دینی، همواره در طول تاریخ مورد بغض دشمنان اسلام و دیانت بوده است. در کنار دشمنان خارجی، همواره دوستان نادان متن جامعه اسلامی و مسلمانان ناآگاه نیز، خواسته یا ناخواسته، ضربه های هولناکی به این حادثه بزرگ وارد کرده اند.
در روزگار پر فتنه رهزنان ایمان و هنگامه پرآشوب دشمنان قرآن ، که جامعه دینی و فرهنگ متعالی ما در معرض تهاجم خصم است، مراسم با برکت عزاداری حسینی نیز مانند هر پدیده مردمی دیگر، دستخوش سوء استفاده غرض ورزان و بدخواهان و قدرت های مخرب اعتقادی قرار گرفته و شیطان نیز با اهداف خاصی به میدان آمده و در این باره دخالت و تباه سازی دارد.
استکبار جهانی و وهابیان که از قدرت حقیقی مجالس عزاداری متین و نقش سازنده بزرگداشت خاندان نبی (ع) خبر دارند و راز بقا و ترقی و شهرت و شکوه و شکوت تشیع را در این گونه مراسم و تعظیم و شعائر دینی یافته اند و اقامه عزای حسینی را ستونی پولادین در برابر نفوذ فرهنگ بیگانه
 

گزارشی از نشست «معرفی ونقد نگاهی نو به جریان عاشورا»

این نشست، از سلسله نشست های علمی عاشوراپژوهی به منظور معرفی و نقد آثار پژوهشی و منابع مکتوب عاشورایی، با حضور جمعی از مؤلفان و عاشوراپژوهان با موضوع «معرفی ونقد نگاهی نو به جریان عاشورا» به همت دبیرخانه دین پژوهان کشور برگزار گردید.

در ابتدای این نشست، حجت الاسلام مهدی پیشوایی، مورخ، عاشوراپژوه و مدیر گروه تاریخ مؤسسه آموزشی امام خمینی (ره) ضمن بیان نقش و اهمیت سازنده نقد و بررسی آثار علمی پژوهشی، خواستار برگزاری جلسات نقد کتاب، قبل از مرحله چاپ و انتشار آن ها و سپس به ارایه گزارشی از طرح پژوهشی عاشورایی مؤسسه مزبور تحت عنوان «مقتل جامع» پرداخت و افزود: آثار موجود در زمینه عاشوراپژوهی بیشتر آثاری است ناظر به تحریف و تحریف زدایی واقعه عاشورا، برای همین انگیزه اصلی من نوشتن اثری برای بیان صورت صحیح و دقیق حادثه عاشورا بود که در گروه تاریخ مؤسسه امام خمینی مورد موافقت قرار گرفت که در دو جلد در نظر گرفته شد. جلد اول با دفن شهدا تمام می شد و جلد دوم نیز از مباحث اسیری و رهبری شیعه پس از حادثه می باشد تا قیام مختار.

ویژگی های این اثر شامل:

پیشینه تاریخی تعزیه:
تعزیه از نظر لغت به معنی ظهار همدردی، سوگواری و تسلیت است ولی به عنوان شکلی از نمایش ریشه در اجتماعات و مراسم یاد کرد شهادت امام حسین (ع) در ایام محرم دارد و در طول تکامل خود بازنمایی محاصره و کشتار صحرای کربلا محور اصلی آن بوده و هیچ گاه ماهیت مذهبی اش را از دست نداده است.

از آنجا که شیعیان شهادت امام حسین (ع) را عملی مقدس و رهایی بخش می دانستند، اجرای مراسم محرم را نوعی تلاش به سوی نجات و فلاح به حساب می آوردند، بعدها نیز پنداشتند که مشارکت در نمایشهای تعزیه، خواه در ردیف بازیگران، خواه تماشاگران، آنان را از شفاعت حسین (ع) در روز قیامت بهرمند خواهد ساخت.

مردم فلات ایران، به طرز خاصی پذیرای مذهب تشیع بوده اند، بنا به یک افسانه ایرانی، دختر آخرین پادشاه سلسله ساسانی، در تهاجم مسلمان به اسارت برده شد و به زوجیت حسین (ع) در آمد. مراسم سالانه ی سوگواری ماه محرم، از دیر باز با شکوه و سوگنوا همراهی می شد و تماشاگران، که در امتداد گذرگاها صف می کشیدند، بر سینه می زندند و در حالی که دسته عزاداران از کنارشان می گذشت فریاد می زند حسین حسین شاه شهیدان حسین.

در همان زمان که مراسم محرم در دوره حکومت صفوی رشد و توسعه می یافت شکل مهم و معروف دیگری از نمایش مذهبی پدید آمد که نقل نمایشی زندگی و اعمال، رنج و مرگ شهیدان شیعه بود.